Czy dla fotografki dokumentalistki i autorki filmów dokumentalnych, której ulubionym podejściem jest pozwalanie, by historie rozwijały się i rosły naturalnie, może być lepszy temat niż strażniczki nasion z Gwinei Bissau? Vanessa Ribeiro Rodrigues spędziła miesiąc na porośniętych palmami wyspach archipelagu Bijagós należących do tego zachodnioafrykańskiego kraju, poznając te inspirujące kobiety. Dzięki jej pracy ich głos zabrzmi mocniej i będzie pomocą dla znacznie odleglejszych społeczności.

Vanessa po raz pierwszy zetknęła się z tym tematem, ucząc dziennikarstwa śledczego w Gwinei Bissau w 2021 roku. „Lubię opowiadać historie” — wyjaśnia. „Dlatego rozglądałam się za nowymi tematami. Orientowałam się w działaniach organizacji pozarządowej Tiniguena, której projekty stanowiły interesujące połączenie ekofeminizmu, agroekologii, upodmiotowienia i zrównoważonego rozwoju. Kiedy ktoś wspomniał o pracy strażniczek nasion, byłam tak zaintrygowana znaczeniem tego słowa i ważną misją, którą pełnią te kobiety, że po prostu wiedziałam, że muszę poznać ich historie”.

Te należące do grupy etnicznej żyjącej na wyspach Bijagós kobiety mieszkały we wspólnotowym morskim obszarze chronionym na wyspach Urok, a ich rolą było zagwarantowanie niezależności i bezpieczeństwa żywnościowego w obliczu wielu wyzwań: podnoszącego się poziomu mórz i rosnących opadów związanych ze zmianami klimatycznymi, a także gospodarczych i przemysłowych zagrożeń dla rodzimych upraw na wyspach, takich jak monokultura nerkowca.

W opowieści o zrównoważonym rozwoju, którą Vanessa chciała się podzielić, przewijały się jednak również wątki nierówności. „Rolnictwo w Gwinei Bissau opiera się na pracy wiejskich kobiet” — kontynuuje Vanessa. „To na nich spoczywa odpowiedzialność za to, by ich rodziny miały co jeść. Z powodu dyskryminujących przepisów i zwyczajów jednak mniej niż jeden procent tych kobiet jest właścicielkami ziemi, którą uprawiają”. Vanessa chciała opowiedzieć ich historię, dlatego rozpoczęła projekt multimedialny, który już doczekał się wielu artykułów w portugalskiej i zagranicznej prasie, a także zapowiedzianego na ten rok pełnometrażowego filmu dokumentalnego. Wkrótce będzie wykorzystany jako główny element wciągającej wystawy w Portugalii.

Przy rozmowach i fotografowaniu strażniczek nasion nie obyło się jednak bez trudności. „Główny problemem było to, że nie miałam nikogo do pomocy” — śmieje się Vanessa. Czasu było niewiarygodnie mało, a chciałam pokazać wiele kobiet, jednocześnie robiąc wszystko sama: przygotowanie sprzętu, nagrywanie rozmów na wideo, tworzenie ujęć i cięć, robienie portretów i innych fotografii, nagrywanie dźwięku… a także przenoszenie całego zestawu z miejsca na miejsce. Dużą rolę ogrywały także pogoda i warunki terenowe. Kiedy był przypływ, pływaliśmy łodziami, ale często godzinami trzeba było brodzić i wędrować, abym mogła się spotkać z każdym, kogo chciałam poznać”.

„Trafiając w takie miejsce i mając tak wspaniałą historię do opowiedzenia, warto jednak jak najlepiej wykorzystać okazję” — kontynuuje Vanessa. „To wymaga ciągłego zaangażowania, lecz zawsze przynosi satysfakcję. To zaszczyt móc wejść do tego wszechświata, dotrzeć do tak odległej kultury. Jako poszukiwaczka opowieści wierzę, że ten rodzaj ponadczasowej historii może coś zmienić”.

W realizacji projektu pomógł Vanessie odpowiednio dobrany zestaw w postaci korpusu Sony Alpha 7C i obiektywu FE 24-105mm f/4 G OSS. „Jako jednoosobowy zespół miałam szczęście, mogąc skorzystać z tego połączenia” — wyjaśnia. „Zestaw jest bardzo przenośny, a jednocześnie daje dużą swobodę i zapewnia wysoką jakość zarówno zdjęć, jak i filmów. Niewielka masa naprawdę ma znaczenie, gdy przez wiele tygodni trzeba nosić wszystko na własnych plecach! Obiektyw pozwala na dowolne kadrowanie. Można robić portrety i szerokie ujęcia, a nawet fotografować osoby po drugiej stronie pól ryżowych, jak na wyspie Bolama. Przysłona f/4 zapewnia z kolei fantastyczną jasność, co jest dla mnie bardzo ważne, ponieważ lubię pracować wyłącznie ze światłem zastanym”.

Vanessa jest znana z tego, że pracuje powoli, pozwalając sprawom toczyć się naturalnym biegiem. Pomimo wyzwań tak było i tym razem. Dużo czasu spędziła, zdobywając zaufanie fotografowanych osób i dbając, by ich głos został odpowiednio wysłuchany. „Z mojego punktu widzenia, niezależnie od tego, czy chodzi o filmowanie, fotografię, czy o jedno i drugie, nie można po prostu pojawić się na chwilę i zniknąć” — wyjaśnia. „Bardzo lubię się angażować i tworzyć więź z ludźmi, a na to potrzeba czasu”.

„Zawsze pytam rozmówców, co jest dla nich ważne — kontynuuje — i co według nich powinnam przekazać”. Pod wieloma względami przypomina to oddolne działanie reportera: zaczynasz od głosów społeczności, a kontakt stopniowo przeradza się w pełną wzajemnego szacunku współpracę. Jestem z zewnątrz, więc nie do mnie należy decyzja, o czym warto opowiedzieć. Zamiast tego oddaję głos ludziom. Jak mogę ich reprezentować? Jakie mają zmartwienia? Której części ich historii dotąd nie opowiedziano?”

Zdaniem Vanessy uwiecznianie portretów tych kobiet ma szczególne znaczenie. „Uważam, że zdjęcia mają w sobie siłę, której brak filmom czy przekazowi audiowizualnemu” — wyjaśnia. „Nie twierdzę, że jedno jest lepsze od drugiego, ale zdjęcia zatrzymują czas w sposób niedostępny dla nagrań wideo. To pobudza wyobraźnię odbiorcy. W przypadku zdjęć uwagę przykuwają detale. Oko zatrzymuje się na nich dłużej, a to potrafi uwolnić szczególne połączenia, wspomnienia lub pomysły, które wcześniej nie przyszły nam do głowy. W filmie niemal wszystko mamy podane na tacy — ruch, język i dźwięk, podczas gdy czasami silniej oddziałuje brak tych elementów”.

Jaki efekt zdaniem Vanessy może mieć zarejestrowana przez nią opowieść? „Myślę, że tego rodzaju historia o agroekologii może być wspaniałym przykładem dla świata, a także przysłużyć się samym strażniczkom nasion” — podsumowuje autorka.